Bańska Szczawnica srebrem słynąca

25 marca 2018

Spośród wszystkich miast Słowacji, Bańska Szczawnica, położna w samym centrum wulkanicznych Gór Szczawnickich, jest chyba najbardziej oryginalna i niepowtarzalna. Jej zabytkowe śródmieście, wciśnięte pomiędzy wysokie góry, to prawdziwa skarbnica wybitnych dzieł architektury i sztuki. A przy tym miejsce niezwykle malownicze. Nic dziwnego, że miasto zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako jeden z trzech pierwszych obiektów na terenie Słowacji.

Powód tego wyróżnienia przestaje dziwić z chwilą, kiedy stanie się na jednym ze wzgórz i spojrzy na niezwykle uformowaną starówkę, w której wydaje się, że czas zatrzymał się tutaj przed paroma stuleciami. Zamek i dawne fortyfikacje, wspaniałe kościoły, średniowieczne kamienice i brukowane wąskie uliczki są świadectwem wspaniałej przeszłości, kiedy miasto było jednym z najważniejszych i największych europejskich ośrodków wydobycia szlachetnych kruszców. Po wyczerpaniu się podziemnych skarbów pozostało małą, prowincjonalną miejscowością, o wielkiej wartości zabytkowej i uroczej atmosferze.

Wspaniała historia

Bańska Szczawnica od samego początku swojego istnienia związana była z wydobyciem kruszców w okolicy. Głównie srebra – pod tym względem należała do najważniejszych miast Królestw Węgierskiego, walnie przyczyniając się do jego bogactwa. W 1238 roku górnicza osada otrzymała przywileje wolnego miasta królewskiego, a także herb, który wszystko wyjaśnia – srebrne mury miejskie i złote narzędzia górnicze.

Okres prosperity miasta trwał stosunkowo długo, nie zaburzyły go nawet zawirowania związane z rozpadem Węgier po bitwie pod Mohaczem. Mniej więcej od XIII do XVIII stulecia, Bańska Szczawnica należała do największych dostawców srebra na rynki europejskie. A w okolicy wydobywano także (w niewielkich ilościach) złoto. To właśnie z tego okresu pochodzi najwięcej zabytków.

Ważną datą jest rok 1735, kiedy w mieście rozpoczęła działalność pierwsza szkoła górnicza w granicach ówczesnego Królestwa Węgierskiego (będącego już we władaniu Habsburgów), która za sprawą sumiennego Samuela Mikoviniego osiągnęła bardzo wysoki poziom. Niedługo później – w 1762 roku – cesarzowa Maria Teresa podniosła ją do rangi pierwszej na świecie akademii górniczej. Grono profesorskie było tu bardzo zacne – uczyli tu miedzy innymi Maciej Kornel Hell i Józef Karol Hell. Dziś nazwiska te niewiele mówią, ale w XVIII wieku byli to światowej sławy konstruktorzy urządzeń do odwadniania kopalń.

Pod koniec XIX stulecia kopalnie zaczęły być nierentowne, a wydobycie mocno spadło. Powoli likwidowano kolejne kopalnie, a miasto stało się tylko mizernym cieniem dawnego centrum górniczego Górnych Węgier. W 1919 roku akademię przeniesiono na Węgry, gdzie obecnie działa w Miszkolcu. Miało to jednak i dobre strony – zwłaszcza z obecnego punktu widzenia. Brak pieniędzy nie pozwalał na inwestycje – zabytkowa zabudowa przetrwała więc w prawie nienaruszonym stanie. W 1950 roku, jako jedno z pierwszych miast w kraju, Bańska Szczawnica została ogłoszona rezerwatem architektury. Niedługo potem jako pierwsze miasto zza żelaznej kurtyny została objęta przez Radę Europy programem ratowania zabytków.

Bańska Szczawnica – główne atrakcje

Centralna część starego miasta to unikatowy zespół 360 zabytkowych obiektów, których dokładne zwiedzanie może zająć i trzy dni. Ale nawet jeśli zawitamy tutaj tylko na parę godzin, warto trochę dokładniej niż zwykle przyjrzeć się kilku obiektom, podobnych bowiem nie znajdziemy na terenie całej Słowacji.

Centralny punkt starówki to podłużny plac – Namestie sv. Trojice – otoczony przez bogate gotyckie i renesansowe kamienice, często o charakterze małych pałaców. Góruje nad nim monumentalny barokowy pomnik Trójcy Świętej, wykonany z czerwonego piaskowca przez K. Hobznechta, jednego z najlepszych XVIII-wiecznych kamieniarzy w Europie Środkowej. Przy placu znajdziemy kilka atrakcji – Muzeum Mineralogiczne, sztolnia Glanzenberg i Galeria Jozefa Kollára.

Zbiory geologiczne mieszczą się w budynku dawnego sądu górniczego, później zaadoptowanego na potrzeby akademii górniczej. Sama ekspozycja obejmuje kilkaset rodzajów minerałów z całego świata. Największą atrakcją jest jednak zwiedzanie sztolni. Niewielka sztolnia Michał (150 m długości) mieści się na tyłach budynku. Druga, XIV‑wieczna sztolnia Glanzenberg, biegnie wzdłuż złoto‑srebrnej żyły kruszcowej, około 30 metrów pod powierzchnią miasta.

Warto też zajrzeć do Galerii im. Kollára, w której zgromadzono dzieła sztuki powstałe w Bańskiej Szczawnicy oraz w innych miastach górniczych na terenie Słowacji. Galeria nosi imię Jozefa Kollára, wybitnego słowackiego malarza, który często tu przebywał, przy okazji uwieczniając okolice miasta na licznych obrazach. Niedaleko stoi gotycki kościół św Katarzyny z XV wieku, nazywany „słowackim”. Tutaj  od 1658 roku. zaczęto tu głosić kazania po słowacku.

Kościoły, zamki, sztolnie

Nieco dalej zaczyna się kolejny reprezentacyjny miejski plac – Radnične námiesti. Stoi przy nim ratusz z charakterystyczną wieżyczką z zegarem. Tutaj tez zobaczyć można dobrze „ukryty” w mieszczańskiej zabudowie, barokowo‑klasycystyczny kościół ewangelicki. Wzniesiono go na mocy Patentu Tolerancyjnego Józefa II w 1796 roku.

Nad starówką góruje tzw. Stary Zamek, zajmujący miejscowe wywłaszczanie stromej skądinąd góry Paradajz. Powstał przez wznoszenie murów i obronnych baszt wokół dawnego kościoła farnego Najświętszej Marii Panny, zbudowanego w XIII wieku. Oprócz tego stoi tu dawna kaplica św. Michała i gotycka baszta Himmelreich. W zamku mieści się obecnie oddział Słowackiego Muzeum Górnictwa, z interesującymi ekspozycjami poświeconymi nie tylko historii wydobycia kruszców w okolicy, ale także gromadzącymi dzieła sztuki i przedmioty codziennego użytku górniczej braci.

Od placu prowadzi na pobliskie wzgórze Frauenberg stroma uliczka, na końcu której zobaczyć można unikatową, bardzo malowniczą budowlę obronną – Nowy Zamek. Wzniesiony został w 1571 roku, w obliczu zagrożenia turecką inwazją. Jego charakterystyczny kształt – masywna wieża z gontową wieżyczką na dachu i okrągłymi basztami w narożach jest bodaj najbardziej charakterystycznym zabytkiem w mieście. Także tutaj znajdziemy w środku muzeum, z arcyciekawą wystawą dotyczącą walk z Turkami na terenie Słowacji.

Poniżej Nowego Zamku stoi gotycki kościół Panny Marii Śnieżnej, obecnie pełniący funkcję kaplicy cmentarnej. Nieco dalej za kościołem koniecznie trzeba zobaczyć Piargską bránę – ostatnią ocalałą spośród sześciu miejskich bram miejskich. Przy głównej szosie ponad miasteczkiem, około dwa kilometry dalej wypada zwiedzić skansen górniczy – Banské múzeum v prirode. Eksponowane są tu zabytkowe zabudowania kopalniane, urządzenia górnicze i kolejki podziemne. Przewodnik oprowadza też po podziemnej sztolni dawnej kopalni srebra i złota, w której zwiedzający są zaopatrzeni w specjalne stroje i kaski z lampami.

Jeszcze kilka zabytków

Włócząc się wśród sennych uliczek miasta, warto zahaczyć jeszcze o kilka miejsc. Przede wszystkim największa budowlę XVI‑wiecznego miasta – Kammerhof, który służył urzędnikom Królewskiej Komory, zarządzającej okolicznymi kopalniami kruszców. Później działała tu sławna akademia górnicza, a obecnie ma tu siedzibę główny oddział Słowackiego Muzeum Górniczego, z ekspozycją na temat dziejów górnictwa i technologii górniczych. Obok stoi kościół Wniebowzięcia NMP z XIII wieku, który swój obecny wygląd zawdzięcza przebudowie na początku XIX stulecia.

Od kościoła biegnie ulica Akademická, otoczona kompleksem bardzo ładnych budynków,  w większości należącymi niegdyś do słynnej Akademii Górniczo‑Leśnej. Dziś mają w nich siedziby technika leśne i chemiczne. Warto też zajrzeć do Ogrodu Botanicznego, założonego latach 1836–1861 na 3,5 ha. Można tu zobaczyć sekwoję mamucią, cedry libańskie i atlantyckie a także wiele innych cennych gatunków.

Na koniec wizyty w mieście warto wybrać się stromą górę Scharfenberg, gdzie stoi barokowa kalwaria, której cebulaste hełmy widać z wielu punktów miasta. Zespół budowli wzniesiono tutaj w połowie XVIII wieku. W jego skład wchodzą dwa kościoły, kamienna Golgota przy dolnym kościele, schody z kaplicą Ecce homo, kręte ścieżki kalwaryjskie ze stacjami drogi krzyżowej oraz Boży Grób za górnym kościołem. Ale przede wszystkim rozpościera się stąd  olśniewająca panorama miasta i okolic, i choćby dlatego warto tu zawitać.

Informacje praktyczne

Bańska Szczawnica leży w Górach Szczawnickich, w Środkowej Słowacji, około 50 km na południe od stolicy regionu Bańskiej Bystrzycy. Miasto jest jedną z największych atrakcji turystycznych Słowacji, dysponuje więc bardzo dobrą i urozmaiconą bazą noclegową i gastronomiczną. Szczegółowe, aktualne inflacje dotyczące aktualności i noclegów, można znaleźć na oficjalnym turystycznym portalu miasta www.banskastiavnica.travel (w języku słowackim, angielskim, węgierskim i niemieckim).

About

Dziennikarz, bloger, narciarz, przewodnik. Człowiek z gór, Krakus z wyboru, Słowak z zamiłowania.

Leave a reply

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Go top